के हो माइन्डफुलनेस (Mindfulness ) ?

के हो Mindfulness ?

“वर्तमान क्षणमा सजग भएर बाँच्ने कला”

हामी जहाँ छौँ, हाम्रो मन पनि सधैँ त्यहीँ हुन्छ त? शरीर अहिले यही क्षणमा छ। तर मन भने कहिले विगतका सम्झनामा पुगिसकेको हुन्छ, कहिले भविष्यको चिन्तामा। यही अवस्थामा Mindfulness ले हामीलाई एउटा सरल तर गहिरो कुरा सिकाउँछ—

“अहिले जे भइरहेको छ, त्यसलाई सजग भएर अनुभव गर्नु।”

Mindfulness लाई नेपालीमा एउटै शब्दमा ठ्याक्कै अनुवाद गर्न गाह्रो हुन्छ। तर यसको मूल भावलाई सजगता, सचेत उपस्थिति वा वर्तमान क्षणप्रतिको जागरुकता भनेर बुझ्न सकिन्छ।

सायद तपाईं शान्त हुनुहुन्छ। 

सायद कुनै कुराले तनाव दिएको छ। 

सायद शरीर थाकेको छ। 

वा सायद तपाईंलाई कुनै विशेष कारणबिना नै खुसी महसुस भइरहेको छ।

Mindfulness भनेको यी अनुभवलाई तुरुन्तै राम्रो वा नराम्रो भनेर निर्णय गर्नु होइन।

बरु—

विचारलाई विचारकै रूपमा देख्नु,
भावनालाई भावनाकै रूपमा महसुस गर्नु,
र शरीरका संवेदनालाई सजगतापूर्वक अनुभव गर्नु हो।

यसलाई हामी “non-judgmental awareness” — बिना निर्णय गर्ने सजगता भनेर पनि बुझ्न सक्छौँ।

Mindfulness लाई सरल रूपमा ब्याख्या गर्दा अहिले एकछिन रोकिएर आफैँलाई सोध्नुहोस्—

मेरो मनमा अहिले के विचार चलिरहेको छ?
म अहिले कस्तो भावना महसुस गरिरहेको छु?
मेरो शरीरमा अहिले कस्तो संवेदना भइरहेको छ?

Mindfulness को जरा कहाँ छ?

Mindfulness को आधुनिक लोकप्रियता पछाडि धेरै मानिसहरूको योगदान भए पनि यसको जरा निकै पुरानो बौद्ध ध्यान परम्परामा भेटिन्छ।

बुद्धका शिक्षाहरूमा शरीर, भावना, चित्त र मानसिक अवस्थालाई सजगतापूर्वक अवलोकन गर्ने अभ्यासको महत्वपूर्ण स्थान छ। विशेषगरी Satipaṭṭhāna Sutta मा यस प्रकारको सजग अवलोकनको विस्तृत चर्चा गरेको पाइन्छ।

आधुनिक कालमा पाली भाषाको “Sati” शब्दलाई Mindfulness सँग जोडेर बुझिन्छ।

Sati लाई केवल “एकाग्रता” भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको भावमा स्मरण, सजगता, सचेत उपस्थिति र आफूले गरिरहेको कुराप्रति जागरुक रहनुजस्ता अर्थहरू समेटिन्छन्।

त्यसैले Mindfulness लाई केवल ध्यान गर्ने एउटा प्रविधिका रूपमा मात्र बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ।Mindfulness भनेको Meditation मात्र होइन। धेरै मानिसले Mindfulness भन्नासाथ आँखा बन्द गरेर बस्ने Meditation सम्झन्छन्।

तर Mindfulness त्यतिमा सीमित छैन।

तपाईं हिँड्दै हुनुहुन्छ भने हिँडिरहेको अनुभव गर्नु Mindfulness हो।

खाना खाँदै हुनुहुन्छ भने खानाको स्वाद, गन्ध र शरीरको अनुभूति थाहा पाउनु Mindfulness हो।

चिया पिउँदा चियाको तातोपन र स्वादलाई सजग भएर अनुभव गर्नु पनि Mindfulness हो।

अझ महत्वपूर्ण कुरा—

कसैले तपाईंलाई केही भन्यो र मनमा तुरुन्तै रिस उठ्यो भने, तुरुन्त प्रतिक्रिया दिनुभन्दा पहिले “अहिले मभित्र रिस उठिरहेको छ” भनेर त्यो भावनालाई देख्न सक्नु पनि Mindfulness हो।

यसले प्रतिक्रिया र प्रतिक्रिया दिनुअघि आउने हाम्रो सजगताबीच एउटा सानो ठाउँ बनाउँछ।त्यही सानो ठाउँमा चयन गर्ने क्षमता हुन सक्छ।

आधुनिक समयमा Mindfulness

Mindfulness को परम्परा पुरानो भए पनि आधुनिक स्वास्थ्य तथा मनोविज्ञानको क्षेत्रमा यसलाई व्यापक रूपमा परिचित गराउन Dr. Jon Kabat-Zinn को महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो। उहाँले Mindfulness आधारित अभ्यासहरूलाई आधुनिक चिकित्सा र स्वास्थ्य प्रणालीसँग जोड्दै Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) कार्यक्रम विकास गर्नुभयो। यसले Mindfulness लाई धार्मिक वा आध्यात्मिक अभ्यासको सीमाभन्दा बाहिर ल्याएर तनाव व्यवस्थापन, स्वास्थ्य र समग्र well-being सम्बन्धी अनुसन्धान तथा अभ्याससँग जोड्न ठूलो योगदान पुर्‍यायो।

यसको अर्थ Mindfulness आधुनिक समयमा जन्मिएको अभ्यास होइन।बरु, पुरानो सजगता अभ्यासलाई आधुनिक जीवन र वैज्ञानिक अनुसन्धानको भाषासँग जोडेर प्रस्तुत गरिएको हो।

आजको जीवनमा Mindfulness किन आवश्यक छ?

आज हामी निरन्तर सूचना, notification, social media, काम र विभिन्न जिम्मेवारीबीच बाँचिरहेका छौँ।

हामी एकै समयमा धेरै कुरा गरिरहेका हुन्छौँ।

खाना खाँदै मोबाइल हेर्ने।
काम गर्दै अर्को कुराको चिन्ता गर्ने।
कसैसँग कुरा गर्दै अर्को message को प्रतीक्षा गर्ने।

हाम्रो शरीर एउटा ठाउँमा हुन्छ, तर हाम्रो ध्यान अर्को ठाउँमा। Mindfulness ले यही बानीलाई बिस्तारै परिवर्तन गर्न मद्दत गर्छ।यसले हामीलाई “multitasking” बाट “fully present” हुनतर्फ फर्काउँछ।

Mindfulness को अभ्यास कसरी सुरु गर्ने?

यसका लागि कुनै ठूलो तयारी आवश्यक छैन।आजैबाट एउटा सानो अभ्यास सुरु गर्न सकिन्छ। १ मिनेटका लागि रोकिएर आफ्नो सासलाई महसुस गर्नुहोस्।

सास भित्र आइरहेको छ। सास बाहिर गइरहेको छ। सासलाई नियन्त्रण गर्न आवश्यक छैन।केवल त्यसलाई थाहा पाउनुहोस्।

मन अन्यत्र गयो भने पनि समस्या छैन।मन गएको थाहा पाउनुहोस् र फेरि सासमा फर्कनुहोस्।यही नै अभ्यास हो।

Mindfulness मा सफल हुनु भनेको मनमा कहिल्यै विचार नआउनु होइन।बरु विचार आएको थाहा पाउनु र आवश्यक पर्दा फेरि वर्तमान क्षणमा फर्कन सक्नु हो।

Mindfulness र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध

Mindful Hiking

Mindfulness अभ्यासका लागि सधैँ शान्त कोठा आवश्यक पर्दैन। प्रकृति आफैँ एउटा सुन्दर mindfulness space बन्न सक्छ।

वनमा हिँड्दा—

पातको आवाज सुन्नुहोस्।
हावाको स्पर्श महसुस गर्नुहोस्।
माटोमाथि आफ्नो पाइला महसुस गर्नुहोस्।
चराको आवाज सुन्नुहोस्।
वरिपरिको गन्ध अनुभव गर्नुहोस्।
र केही क्षणका लागि प्रकृतिलाई बदल्न होइन, अनुभव गर्न मात्र उपस्थित हुनुहोस्।

यही कारणले mindful walking, mindful hiking र nature-based meditation जस्ता अभ्यासहरू आधुनिक wellness कार्यक्रमहरूमा पनि प्रयोग भइरहेका छन्।

अन्त्यमा — Mindfulness भनेको कहाँ जाने होइन, कहाँ फर्कने हो Mindfulness ले हामीलाई कुनै नयाँ ठाउँमा पुर्‍याउने वाचा गर्दैन। यसले हामीलाई हामी जहाँ छौँ, त्यहीँ फर्किन सिकाउँछ।

विगत बदल्न सकिँदैन।भविष्य अझै आएको छैन।तर अहिलेको यो क्षण—हामीसँग यही छ।

त्यसैले Mindfulness को सारलाई शायद यति सरल रूपमा भन्न सकिन्छ— “जे भइरहेको छ, त्यसलाई थाहा पाउनु।”

आफ्नो सास थाहा पाउनु। आफ्नो शरीर थाहा पाउनु। आफ्नो भावना थाहा पाउनु। आफ्नो विचार थाहा पाउनु। र जीवनलाई अलि बढी सजग भएर अनुभव गर्नु।

Perhaps, यही नै Presence हो।

“Jaraa Presence”

Jaraa Presence मा हामी Mindfulness लाई केवल ध्यान गर्ने अभ्यासका रूपमा होइन, प्रकृति, शरीर, सास र आफ्नै अनुभवसँग पुनः जोडिने जीवन अभ्यासका रूपमा हेर्छौँ।

Mindful hiking, yoga, meditation र nature-based wellness practices मार्फत हामी मानिसलाई केही समयका लागि बाहिरी व्यस्तताबाट टाढा गएर आफूसँग र वर्तमान क्षणसँग पुनः जोडिने अवसर सिर्जना गर्ने प्रयास गर्छौँ।

Pause. Breathe. Feel. Be Present.